´╗┐ Medieval Crossbow - îredniowieczna kusza

Links

  Literature   Gallery   Technicalia   History   Forum             Home Page

Budowa
Kuszy
  Machiny
Miotajace
  Cranequin   Goat's
foot
  Zamek
do XVw
  Antaba   Typy
Kusz
  Dekoracje
Trawione
  Machiny
Antyczne

 

Trawienie Metalu

Bardzo przydatna technika ozdabiania łuczyska i innych czesci metalowych kuszy.

Obszerne fragmenty z "Trzy okazy trawionej broni myiwskiej" Grabowska - Studia i Materiay do dawnego stroju i uzbrojenia -1969

 

Dekoracj─Ö tego typu, kt├│rej efekt zast─Öpowa┼é pracoch┼éonne rycie wzgl─Ödnie cyzelowanie, wykonan─ů przy zastosowaniu reakcji chemicznej kwasu na ┼╝elazo, cz─Östo znale┼║─ç mo┼╝na na okazach zabytkowych zbroi i broni. Czas jej wynalezienia nie jest dot─ůd dok┼éadnie ustalony2. Odkrycie techniki trawienia nast─ůpi┼éo zapewne w drodze przypadku, tym niemniej rozw├│j jej musia┼é by─ç rezultatem wielu eksperyment├│w, podejmowanych niezale┼╝nie od siebie we W┼éoszech i w Niemczech. Wed┼éug r─Ökopis├│w, pochodz─ůcych z w. XIV, a b─Öd─ůcych kopiami z zaginionego XIII-wiecznego manuskryptu ÔÇ×Secretum Philosophorum" *, do trawienia napis├│w lub ornament├│w w ┼╝elazie u┼╝ywano b─ůd┼║ mieszaniny saletry z rzymskim witriolem b─ůd┼║ w─Ögla drzewnego i pra┼╝onej soli, rozprowadzonych octem lub kwa┼Ťnym winem. W pocz─ůtkowej fazie wytrawianie s┼éu┼╝y┼éo jako ┼Ťrodek epigraffczny i stosowane by┼éo na g┼éowniach mieczy, co zreszt─ů wynika jasno z jednego z cytowanych r─Ökopis├│w, nosz─ůcego tytu┼é ÔÇ×ad sculpendum literas in cultello ex calibe". Napisy te wykonywane by┼éy zrazu najprostsz─ů i ÔÇö zapewne ÔÇö najstarsz─ů technik─ů wytrawiania, w kt├│rej litery pisane by┼éy kwasem przy pomocy odpowiednio zaostrzonego narz─Ödzia wprost na ┼╝elazie. Bardziej skomplikowana metoda zosta┼éa wprowadzona oko┼éo r. 1400 i polega┼éa na pokrywaniu powierzchni ┼╝elaza, kwasoodporn─ů warstw─ů bieli cynkowej, zmieszanej z olejem lnianym, w kt├│rej to warstwie wydrapywano ig┼é─ů rytownicz─ů litery b─ůd┼║ te┼╝ linie ornamentalne, po czym ca┼é─ů powierzchni─Ö ┼╝elaza poddawano dzia┼éaniu kwasu, dr─ů┼╝─ůcego w g┼é─ůb poprzez wykonane bruzdki. Nast─Öpn─ů faz─ů rozwoju technicznego by┼éo wykonywanie rysunku przy pomocy zaci─Ötego pi├│ra g─Ösiego lub ostrego p─Ödzelka, umoczonego w farbie olejnej wzgl─Ödnie w wosku i poddawaniu wytrawianiu kwasem t┼éa 4. O ile pierwsza z dw├│ch ostatnio wymienionych metod dawa┼éa w rezultacie efekt zbli┼╝ony do rycia w metalu, o tyle druga na┼Ťladowa┼éa ornament wycinany w ┼╝elazie i przy pewnym do┼Ťwiadczeniu pozwala┼éa na osi─ůgni─Öcie wra┼╝enia reliefowo┼Ťci. Obydwie techniki by┼éy zreszt─ů cz─Östo ze sob─ů ┼é─ůczone. Praktyka zapuszczania wytrawionych linii czy powierzchni wkl─Ös┼éych czarn─ů past─ů, uzyskan─ů ze zmieszania kopcia z olejem lnianym oraz z┼éocenia pewnych partii ornamentu podnosi┼éa efekt bogactwa dekoru przy zachowaniu po┼éyskliwej powierzchni stali.

Technika trawienia znalaz┼éa najpe┼éniejsze zastosowanie w dziedzinie dekoracji zbroi i broni przede wszystkim dlatego, ┼╝e jej p┼éaszczyznowo┼Ť─ç nie kolidowa┼éa z ich funkcj─ů praktyczn─ů. Wyst─Öpuje ona zrazu w formie do┼Ť─ç prostych dekoracyjnych stref na he┼émach i kirysach, na g┼éowniach mieczy i sztylet├│w, na halabardach i na glewiach, na broni palnej, na oporz─ůdzeniu my┼Ťliwskim i je┼║dzieckim, zajmuj─ůc z biegiem czasu coraz wi─Öcej miejsca i przechodz─ůc w przedstawienia bardziej skomplikowane, wykazuj─ůce niemal malarskie walory. Ilo┼Ť─ç zachowanych okaz├│w, ozdobionych motywami trawionymi wskazuje, ┼╝e w w. XV przoduj─ůc─ů rol─Ö w tej dziedzinie dekoracji odgrywali nie majstrowie niemieccy a w┼éoscy. Z drugiej po┼éowy tego wieku pochodzi pewna ilo┼Ť─ç artystycznie trawionych g┼éowni sztylet├│w, okre┼Ťlanych w┼éosk─ů nazw─ů ÔÇ×cin─ůuedea", zwi─ůzanych z warsztatem ferraryjskiego z┼éotnika i malarza Ercole deTidelis. W┼éoski ornament trawiony posiada charakterystyczne cechy, wyra┼╝aj─ůce si─Ö d─ů┼╝no┼Ťci─ů do wprowadzania element├│w przestrzennych oraz zastosowaniem szrafo-wania w tle. Technika trawienia, pozwalaj─ůca tylko w ograniczonym stopniu na osi─ůgni─Öcie plastyki ornamentu, pomimo swych ┼Ťwietnych osi─ůgni─Ö─ç ust─ůpi┼éa ju┼╝ z pocz─ůtkiem w. XVI pierwsze┼ästwa dekoracji trybowanej lub cyzelowanej, bardziej odpowiadaj─ůcym za┼éo┼╝eniom sztuki w┼éoskiej, mimo, i┼╝ ze wzgl─Öd├│w czysto praktycznych mniej nadawa┼éy si─Ö one do Zastosowania w dekoracji u┼╝ytkowych zbroi i broni. Od pocz─ůtku w. XVI kraje niemieckie, zw┼éaszcza za┼Ť po┼éudniowoniemieckie z Augsburgiem, Norymberg─ů, Innsbrukiem i Monachium na czele sta┼éy si─Ö domen─ů trawionej dekoracji, przy powstawaniu kt├│rej wsp├│┼épracowali niejednokrotnie wybitni malarze i graficy, tacy jak Hans Burgkmair i jego syn', Hans Holbein Starszy i Hans Holbein M┼éodszy, Albrecht Dttrer i Virgil Solis. Rola ich ogranicza┼éa si─Ö zapewne do sporz─ůdzenia indywidualnie skomponowanych rysunk├│w przygotowawczych, cho─ç nie jest wykluczone, ┼╝e w przypadku wykonywania obiektu szczeg├│lnie reprezentacyjnego mogli oni w┼éasnor─Öcznie nanie┼Ť─ç rysunek ostrym p─Ödzelkiem i farb─ů olejn─ů na ┼╝elazo, po czym przedmiot oddawany by┼é w r─Öce specjalisty, odpowiedzialnego za sam proces trawienia. Zwi─ůzki pomi─Ödzy malarzami i wytw├│rcami brtmi by┼éy z natury rzeczy do┼Ť─ç bliskie. Cz─Östo po┼é─ůczeni ze sob─ů w─Öz┼éami pokrewie┼ästwa i tworz─ůcy spo┼éeczno┼Ť─ç tych samych dzielnic miejskich, ┼Ťci┼Ťle wsp├│┼épracowali ze sob─ů w zakresie wymiany idei i zdobyczy technicznych '. Jednym z najbardziej uzdolnionych przedstawicieli techniki trawienia na pocz─ůtku w. XVI na terenie Niemiec by┼é malarz i grafik augsburski Daniel Hopfer, kt├│rego bezpo┼Ťredni udzia┼é we w┼éasnor─Öcznym wykonywaniu trawionych dekoracji da si─Ö wyra┼║nie uchwyci─ç ". Wielkie warsztaty p┼éatnerskie z regu┼éy korzysta┼éy ze wsp├│┼épracy artyst├│w przy dekoracji zbroi, w kt├│rej cen─Ö bez trudno┼Ťci mo┼╝na by┼éo wliczy─ç koszt op┼éacenia tej pomocy. Ju┼╝ we wczesnych latach w. XVI niemieccy ÔÇ×malarze kwasem" (Atzma┼éer) wypracowali odr─Öbn─ů od w┼éoskiej technik─Ö i styl dekoracji, u┼╝ywaj─ůc kwasoodpornego ┼Ťrodka do wykonania rysunku na ┼╝elazie, dzi─Öki czemu po wytrawieniu wyst─Öpowa┼é on plastycznie ponad t┼éo, podczas gdy trawiona kreska u┼╝ywana by┼éa tylko do wydobycia szczeg├│┼é├│w. T┼éo o┼╝ywiane by┼éo ma┼éymi ÔÇ×groszkami", a rysunki ornamentalne cechowa┼éy si─Ö swobod─ů uj─Öcia i du┼╝─ů fantazj─ů w doborze temat├│w.

Oczywiste jest, ┼╝e obok dzie┼é o wysokim poziomie artystycznym takich jak np. dekoracja nacz├│┼éka zbroi ko┼äskiej wykonanej w r. 1523 przez Lorenza Helmschmieda w Augs-burgu 9, istnia┼éy prace o charakterze rzemie┼Ťlniczym, nie wykazuj─ůce ambicji artystycznych, wykonywane przez p┼éatnerza lub jego pomocnika. Dziel─ů ozdobione tym sposobem charakteryzuj─ů si─Ö nierzadko usterkami rysunkowymi i naiwno┼Ťci─ů w interpretacji form ornamentalnych. Lista nazwisk ÔÇ×zawodowych" wytrawiaczy jest nader szczup┼éa. Akta miejskie i rachunki dworskie pozwalaj─ů wprawdzie niekiedy na wy┼éowienie nowego nazwiska, jasnego obrazu jednak┼╝e nigdy zapewne nie uda si─Ö skonstruowa─ç ze wzgl─Ödu na anonimowo┼Ť─ç wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci zachowanych dekoracji. Rejestr tw├│rc├│w trawionej dekoracji nale┼╝y poszerzy─ç o bezimiennych t. zw. ÔÇ×ma┼éych mistrz├│w" (Kleinmeister) Augsburga i Norymbergi, kt├│rzy obok wykonywania plansz graficznych z konieczno┼Ťci ┼╝yciowej trudnili si─Ö tak┼╝e wykonywaniem dekoracji na broni10. ┼╣r├│d┼éem temat├│w dekoracyjnych by┼éy licznie wydawane wzorniki ornamentalne, przeznaczone dla z┼éotnik├│w oraz lu┼║ne plansze graficzne z przedstawieniami scen my┼Ťliwskich, mitologicznych, historycznych, alegorii, b─ůd┼║ te┼╝ ÔÇö cho─ç stosunkowo rzadziej ÔÇö tematyki biblijnej. ┼üatwe do nabycia stanowi┼éy cenn─ů pomoc dla dekorator├│w, kt├│rzy przy korzystaniu z tych plansz dokonywali dowolnego wyboru szczeg├│┼é├│w, ┼é─ůcz─ůc nieraz motywy czerpane z r├│┼╝nych ┼║r├│de┼é i dostosowuj─ůc ich kompozycj─Ö do specyficznych kszta┼ét├│w zbroi, broni bia┼éej wzgl─Ödnie broni palnej. Plansze graficzne kr─ů┼╝y┼éy po wszystkich o┼Ťrodkach artystycznych, st─ůd te┼╝ nie┼éatwo jest wyodr─Öbni─ç lokalne cechy stylowe, w┼éa┼Ťciwe dla danego o┼Ťrodka. W w. XVI jednak┼╝e ani artysta nie d─ů┼╝y┼é do oryginalnego uj─Öcia ani nie wymaga┼é tego przeci─Ötny odbiorca. D┼éugi czas korzystania z raz nabytych plansz utrudnia datowanie dekoracji, zw┼éaszcza ┼╝e istnia┼éa tak┼╝e praktyka kopiowania ich przez innych rytownik├│w. Przyk┼éadem mog─ů by─ç wydane w r. 1578 przez Lucasa Yalkenborcha studia kostium├│w dla dworu arcyksi─Öcia Macieja w Niderlandach, w kt├│rych posta─ç chor─ů┼╝ego jest identyczna z postaci─ů wyst─Öpuj─ůc─ů na zbroi kolo┼äskiej, wykonanej w r. 1571 dla kapitana okr─Ötu Kunza von Unckel. Fakt ten jest dowodem, ┼╝e zar├│wno dekorator zbroi jak i Yalkenborch u┼╝yli jako wzoru jednej i tej samej planszy.

 

 


 

Ostatnim okazem nale┼╝─ůcym do omawianej grupy jest lewar (MNK. VÔÇö1369), s┼éu┼╝─ůcy do napinania ci─Öciwy ┼Ťrednich rozmiar├│w kusz, u┼╝ywanych do cel├│w my┼Ťliwskich i sportowych (tabl. XXVa). Jako bro┼ä my┼Ťliwska kusza mia┼éa t─Ö przewag─Ö nad broni─ů paln─ů, ┼╝e dzia┼éaj─ůc bez detonacji nie p┼éoszy┼éa zwierzyny, a nadto w znacznie mniejszym stopniu podatna by┼éa na wp┼éyw wilgoci. St─ůd te┼╝ wynika jej popularno┼Ť─ç, utrzymuj─ůca si─Ö a┼╝ do ko┼äca w. XVIII. Napi─Öcie stalowego ┼éuku przekracza┼éo oczywi┼Ťcie si┼éy strzelca i mo┼╝liwe by┼éo jedynie przy zastosowaniu specjalnego urz─ůdzenia. Istnia┼éo kilka typ├│w tych urz─ůdze┼ä w zale┼╝no┼Ťci od czasu i terenu, na kt├│rym wyst─Öpowa┼éy. W Niemczech oko┼éo po┼éowy w. XV wynaleziony zosta┼é lewar o nap─Ödzie korbowym H, sk┼éadaj─ůcy si─Ö z grubej listwy stalowej z wyci─Ötymi po jednej stronie z─Öbami oraz z mechanizmu korbowego, z┼éo┼╝onego z z─Öbatego ko┼éa i dwustopniowej przek┼éadni, przenosz─ůcej obroty korb─ů najpierw na ko┼éo z─Öbate, kt├│re z kolei powoduje przesuwanie si─Ö listwy. Podczas napinania ci─Öciwy lewar by┼é zahaczany przy pomocy ┼éapki wykutej na ko┼äcu listwy o ci─Öciw─Ö, p─Ötla za┼Ť z plecionych sznur├│w, przewleczona przez ucho, zamocowane do stalowej obudowy ko┼éa, s┼éu┼╝y┼éa do osadzenia mechanizmu na ┼éo┼╝u kuszy. Obr├│t korby wprawia┼é w ruch ko┼éo, a to przy pomocy przek┼éadni powodowa┼éo przesuwanie si─Ö listwy w d├│┼é ┼éo┼╝a przy r├│wnoczesnym napinaniu ci─Öciwy i stalowego ┼éuku.

Prawie wszystkie elementy sk┼éadowe naszego lewara pokryte s─ů trawion─ů dekoracj─ů. Rami─Ö korby oraz boczna kraw─Öd┼║ obudowy ko┼éa z─Öbatego ozdobione s─ů starannie wydobytym wzorem przeplataj─ůcej si─Ö maureski wst─Ögowej, wyst─Öpuj─ůcym na tle wykazuj─ůcym ┼Ťlady z┼éocenia; wytrawiona p┼éytko dekoracja na listwie posiada posta─ç fryzu z biegn─ůcymi ogarami, oddzielonymi od siebie symbolicznie potraktowanymi pniami drzewek. Silne zatarcie ornament├│w na tym miejscu dowodzi, ┼╝e lewar by┼é przez d┼éu┼╝szy czas u┼╝ywany. Na zewn─Ötrznej pokrywie ko┼éa z─Öbatego, na tle wytrawionym w g┼é─ůb i z┼éoconym wyst─Öpuj─ů dwa biegn─ůce psy, jele┼ä i zaj─ůc, doskonale uchwycone w ruchu; zwierz─Öta jednak┼╝e mimo realistycznego potraktowania spe┼éniaj─ů rol─Ö motyw├│w czysto dekoracyjnych, lu┼║no ze sob─ů zwi─ůzanych, co wyra┼╝a si─Ö w braku w┼éa┼Ťciwych im proporcji i wkomponowaniem ich w okr─Ög ko┼éa (tabl. XXVI). Ten rodzaj kompozycji sprawi┼é, ┼╝e w┼éa┼Ťciwy sens przedstawienia zosta┼é zagubiony, cho─ç z drugiej strony kompozycja nabra┼éa szczeg├│lnie ┼╝ywego rytmu, pot─Ögowanego dodatkowo przez obroty korby, wprawiaj─ůce w ruch wirowy pokryw─Ö ko┼éa.

W tle obok ma┼éych ÔÇ×groszk├│w" rozrzucone s─ů swobodnie delikatne ga┼é─ůzki z listkami. P┼éynno┼Ť─ç i dynamika ruchu zwierz─ůt, indywidualna ich charakterystyka oraz staranne wydobycie trawion─ů kresk─ů szczeg├│┼é├│w ich anatomii ┼Ťwiadcz─ů zar├│wno o ┼╝ywej obserwacji natury, jak i o doskona┼éym opanowaniu rysunku. Po lewej stronie pokrywy ko┼éa, posiadaj─ůcej kszta┼ét p├│┼ékolisty, wyst─Öpuje symetrycznie skomponowana dekoracja groteskowa, kt├│rej o┼Ť stanowi herma kobieca o dolnej po┼éowie cia┼éa przechodz─ůcej w zwoje li┼Ťci akantu, opieraj─ůca wyci─ůgni─Öte w bok r─Öce o esowato wygi─Öte pasma, zwijaj─ůce si─Ö u g├│ry w ┼Ťlimacznice, u do┼éu za┼Ť zako┼äczone bujnymi, powyginanymi Li┼Ť─çmi, z kt├│rych wychylaj─ů si─Ö przeciwstawnie do siebie ustawione g┼éowy ko┼äskie (tabl. XXVIIa). trawienie-3.jpg

Wytrawione i czernione t┼éo kompozycji wype┼éniono, podobnie jak t┼éo zewn─Ötrznej pokrywy ko┼éa, ÔÇ×groszkami" i drobnymi ga┼é─ůzkami li┼Ťciastymi. O ile herma potraktowana zosta┼éa w spos├│b pobie┼╝ny a nawet do┼Ť─ç niezdarny, zw┼éaszcza je┼Ťli idzie o wydobycie rys├│w fizjonomii, o tyle g┼éowy koni, znakomite w rysunku, ruchu i wyrazie stanowi─ů najlepszy element tej kompozycji.

Pod wzgl─Ödem artystycznym dekoracja lewara reprezentuje na og├│┼é wy┼╝szy poziom, przejawiaj─ůcy si─Ö zw┼éaszcza w umiej─Ötno┼Ťci wkomponowania motyw├│w dekoracyjnych w przeznaczone dla nich pola, ┼Ťwiadcz─ůc o du┼╝ych zdolno┼Ťciach rysunkowych i dobrym opanowaniu rzemios┼éa przez wykonawc─Ö. Wzor├│w do dekoracji i w tym wypadku dostarczy┼éa arty┼Ťcie wsp├│┼éczesnagrafika niemiecka. Opieraj─ůc si─Ö na niej, musia┼é on jednak┼╝e samodzielnie skomponowa─ç rysunek, dostosowany do specyficznego kszta┼étu pokrywy ko┼éa. Sceny my┼Ťliwskie stanowi┼éy ulubiony temat przedstawie┼ä graficznych wielu wsp├│┼éczesnych sztycharzy, z kt├│rych najwybitniejszym by┼é Jan van der Straet, zwany Stradanusem (1523ÔÇö1605), pochodz─ůcy z Niderland├│w, pracuj─ůcy we W┼éoszech i ciesz─ůcy si─Ö wielk─ů popularno┼Ťci─ů w Niemczech. Rysunki jego, przeniesione na p┼éyty miedziorytnicze przez Jana Collaerta i Karola de Mal-lery, nosz─ůce tytu┼é ÔÇ×Yenationes Ferarum, Anium, Piscium...", stanowi┼éy cenne ┼║r├│d┼éo inspiracji dla wielu dekorator├│w broni my┼Ťliwskiej. Drugim wa┼╝nym ┼║r├│d┼éem, z kt├│rego obficie czerpano pomys┼éy, by┼é zbi├│r plansz Josta Ammana pt.: ÔÇ×Kiinstliche Wohlge-rissene Figuren von allerlei Jagd-und Waidwerk", wydanych w formie albumu w r. 1592, znanych jednak w lu┼║nych planszach ju┼╝ w trzeciej ─çwierci w. XVI, niejednokrotnie kopiowanych przez wsp├│┼éczesnych mu grafik├│w. .

Wydaje si─Ö prawdopodobne, ┼╝e dekorator lewara korzysta┼é z tych samych wzor├│w graficznych, co s┼éynny J├│rg Sorg M┼éodszy z Augsburga, projektant i wykonawca dekoracji wielu garnitur├│w zbroi, m. in. tarczowej ochrony ramienia, wchodz─ůcej w sk┼éad zbroi turniejowej, wykonanej ok. r. 1550 przez Mateusza Frauenpreissa dla przysz┼éego cesarza Maksymiliana II H.

trawienie-4.jpg Wyst─Öpuj─ůce na tym fragmencie uzbrojenia przedstawienia zwierz─ůt s─ů realizacj─ů tej samej zasady, kt├│ra przejawi┼éa si─Ö w dekoracji lewara, w szczeg├│lno┼Ťci w d─ů┼╝no┼Ťci do oddania ruchu i w indywidualnym potraktowaniu ka┼╝dego zwierz─Öcia bez troski o przedstawienie zachodz─ůcych pomi─Ödzy nimi r├│┼╝nic w proporcjach. Obiegowo┼Ťci wzor├│w lansowanych przez Sorga dowodzi dekoracja podobnej w kszta┼écie cz─Ö┼Ťci zbroi, znajduj─ůcej si─Ö w Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku M. Herma, umieszczona po drugiej stronie pokrywy ko┼éa z─Öbatego, ma sw├│j rodow├│d w motywie syreny z dwoma ogonami, wygi─Ötymi esowato ku g├│rze i przytrzymywanymi przez ni─ů obiema r─Ökami.

Znakomicie uchwycone konie, cechuj─ůce si─Ö ma┼éymi, zgrabnymi g┼éowami o wyd┼éu┼╝onej g├│rnej wardze, wykazuj─ů stylistyczne analogie do trzech studi├│w kompozycyjnych, wykonanych przez Hansa Baldunga Griena" (tabl. XXVIIb) w r. 1534. Studia te wywar┼éy bez w─ůtpienia znaczny wp┼éyw na wsp├│┼éczesne Grienowi i m┼éodsze pokolenie niemieckich grafik├│w, a poprzez nich tak┼╝e i dekorator├│w broni

Na mechanizmie lewara wybity jest znak wytw├│rcy w postaci heraldycznej tarczki z gwiazd─ů sze┼Ťcioramienn─ů i literami HW58 (tabl. XXVb). WiUiam Reid, kustosz Kr├│lewskiej Zbrojowni Tower w Londynie, udost─Öpni┼é mi list─Ö trzynastu lewar├│w, znajduj─ůcych si─Ö obecnie w r├│┼╝nych kolekcjach Europy i Ameryki, opatrzonych tym samym znakiem. Cz─Ö┼Ť─ç z nich posiada obok znaku daty, obejmuj─ůce okres pomi─Ödzy r. 1570 a 1589. Dzi─Öki sporej ilo┼Ťci zachowanych dzie┼é mistrz HW pomimo swej anonimowo┼Ťci jest jedn─ů z najwa┼╝niejszych postaci w dziedzinie wytwarzania lewar├│w do kusz. Na dw├│ch z nich znajduj─ů si─Ö herby kurfirst├│w saskich, na jednym natomiast, stanowi─ůcym wed┼éug informacji Reida w┼éasno┼Ť─ç muzeum w Ermita┼╝u w Leningradzie, wyst─Öpuje do┼Ť─ç niejasny w tre┼Ťci napis: ÔÇ×Hans Kempff Churf(Urst-lich) Sachsicher Rustmeister geachtt wardt diese Wind─Ö zu Nurm-bergk vor In gemachtt 1580". Pomijaj─ůc ju┼╝ niezgodno┼Ť─ç inicja┼é├│w owego Hansa Kempffa i mistrza HW, nie wydaje si─Ö aby cytowany napis m├│g┼é przes─ůdza─ç spraw─Ö pochodzenia i osobowo┼Ťci majstra, tym bardziej, ┼╝e z tre┼Ťci samego napisu wynika, ┼╝e zosta┼é on wykonany w czasie p├│┼║niejszym od powstania lewara. Fakt przyjmowania zlece┼ä od saskich elektor├│w pozwala jednak na hipotetyczne umiejscowienie warsztatu na terenie Saksonii, gdzie wobec obfito┼Ťci las├│w my┼Ťliwstwo stanowi┼éo prawdziw─ů nami─Ötno┼Ť─ç miejscowych feuda┼é├│w. Styl dekoracji lewara ca┼ékowicie mie┼Ťci si─Ö w ┼Ťrodowisku saskim, sk┼éaniaj─ůcym si─Ö ku formom bujnym i malowniczym, przejawiaj─ůcym jednak┼╝e pewien odcie┼ä prowincjonalizmu w por├│wnaniu z wyrafinowanymi dzie┼éami, charakteryzuj─ůcymi tw├│rczo┼Ť─ç Norymbergi i Augsburga.

trawienie-1.jpg W grupie lewar├│w, nosz─ůcych znak HW, najbli┼╝szy naszemu okazowi jest lewar z Wallace Collection w Londynie (tabl. XXVIHa) oraz lewar ze Zbrojowni w londy┼äskim Towerze 69 (tabl. XXVIIIb). We wszystkich trzech okazach na z─Öbatej listwie wyst─Öpuj─ů analogiczne skomponowane fryzy z biegn─ůcymi zwierz─Ötami, oddzielonymi od siebie podw├│jnymi pniami drzew, a w przypadku okazu z Wallace Collection wok├│┼é brzeg├│w pokrywy ko┼éa wytrawione s─ů postaci zwierz─Öce. Podobie┼ästwa te sugeruj─ů, ┼╝e dekoracja tych obiekt├│w jest dzie┼éem tego samego artysty, zaanga┼╝owanego przez mistrza HW. Artysta ten nie by┼é jednak┼╝e jedynym dekoratorem pracuj─ůcym wsp├│lnie z mistrzem, drugi bowiem, lewar, znajduj─ůcy si─Ö w londy┼äskim Towerze60, nosz─ůcy ten sam znak, ozdobiony jest dekoracj─ů stylistycznie odmienn─ů, wskazuj─ůc─ů na innego wykonawc─Ö.

 

Na ko┼äcu nadmieni─ç warto, ┼╝e w Zbrojowni Pa┼ästwowych Zbior├│w Sztuki na Wawelu znajduje si─Ö lewar ze znakiem, z┼éo┼╝onym z trzech ma┼éych gwiazdek i liter ES. Zewn─Ötrzna strona pokrywy tego lewara posiada dekoracj─Ö z podobnie skomponowanym w okr─Ög szlakiem przedstawiaj─ůcym motyw gonitwy zwierz─ůt. Przy og├│lnym podobie┼ästwie motyw├│w dekoracja tego obiektu nie osi─ůga tych walor├│w artystycznych, kt├│re przejawiaj─ů si─Ö w lewarze z Muzeum Narodowego w Krakowie. Fakt wyst─Öpowania i w tym okazie analogicznego pod wzgl─Ödem kompozycyjnym przedstawienia dowodzi raz jeszcze podkre┼Ťlanego ju┼╝ na tym miejscu faktu obie-gowo┼Ťci wzor├│w ornamentalnych. trawienie-2.jpg

Om├│wione w niniejszej pracy okazy stanowi─ů, jak si─Ö wydaje, interesuj─ůcy przyczynek do zbyt ma┼éo jeszcze zbadanej i opracowanej dekoracji trawionej, wyst─Öpuj─ůcej tak cz─Östo na szesnasto-wiecznej broni. Przeprowadzone na tym miejscu studium ikonografii i cech stylistycznych zezwoli┼éo na zwi─ůzanie dyskutowanych zabytk├│w z konkretnymi o┼Ťrodkami oraz poszerzy┼éo list─Ö dzie┼é znanych dekorator├│w i wytw├│rc├│w broni o okazy dotychczas w ich tw├│rczo┼Ťci nie rejestrowane.

Przypis

1. J. Ostrowski, Ksi─Öga Herbowa Rod├│w Polskich, Warszawa 1898, s. 219. Ency-klopedyja Powszechna S. Orgelbranda, tom osiemnasty, Warszawa 1864, s. 944.

la. Niekt├│re okazy z tej kolekcji by┼éy publikowane przez A. ┼üabinowicza w artykule pt. ÔÇ×Strzelba z ko├│ca w. XVI ze zbior├│w Moszy┼äskich", Rozprawy i Sprawozdania Muzeum Narodowego w Krakowie, IV, Krak├│w 1956, s. 67 i w osobnym wydawnictwie Muzeum Narodowego w Krakowie, Bro┼ä palna europejska, Krak├│w 1966.

2. Reallexicon ┼╝ur Deutschen Kunstgeschichte, Stuttgart 1954, s. 1223. A. B. Kranz-ner, autorka artyku┼éu ÔÇ×Atzung", wyra┼╝a pogl─ůd ┼╝e technika trawienia ┼╝elaza zosta┼éa wprowadzona do Niemiec przez augsburgskiego sztycharza Daniela Hopfera (1470ÔÇö1536), wsp├│┼épracuj─ůcego ze znanym p┼éatnerzem Konradem Seu-senhoferem. Ich wsp├│lnym dzie┼éem, a zarazem pierwszym dzie┼éem na terenie Niemiec, ozdobionym trawion─ů dekoracj─ů, jest wed┼éug tej autorki wykonana

w r. 1512 zbroja paradna ksi─Öcia Fryderyka Legnickiego. Wprowadzenie techniki trawienia do dekoracji broni nast─ůpi┼éo w rzeczywisto┼Ťci znacznie wcze┼Ťniej, na co wskazuj─ů g┼éownie mieczy ┼Ťredniowiecznych, reprodukowane przy artykule O. Oambera, Die mittelalterlichen Blankwaffen der Wiener Waffensammlung, Jahrbuch der Kunsthistorischen Sammlungen in Wien, Band 57, Wien 1961, ry─ç. 14, 15 i 28. Cl. Blair, European and American Arms, London 1964, s. 77, uwa┼╝a za najwcze┼Ťniejszy znany okaz z wytrawionym napisem miecz Sancho IV, kr├│la Kastylii i Leonu (tI295), znajduj─ůcy si─Ö w katedrze w Toledo. Jako drugi z kolei zachowany okaz autor ten wysuwa miecz papieski z r. 1446ÔÇö7 w Real Armeria w Madrycie. Jest faktem bezspornym, ┼╝e luk─Ö czasow─ů pomi─Ödzy obu zabytkami wype┼énia┼éy obiekty nie-zachowane do naszych czas├│w.

3. Jeden z r─Ökopis├│w, pochodz─ůcy z w. XIV, znajduje si─Ö w British Museum (Ms. Add. 32622), drugi za┼Ť, wykonany oko┼éo r. 1400 w Boldeian Library w Ox-fordzie (Ms. Ashm. 1297). Obydwa r─Ökopisy omawiaj─ů spos├│b trawienia napis├│w na ┼╝elazie.

4. P.Post, DieAnfangederAetzkunst.ZeitschriftfurhistorischeWaffenundKostiim-kunde, NF. 5, Berlin 1935ÔÇö36, s. 135. ÔÇö Wydawnictwo to cytowane b─Ödzie w dalszym ci─ůgu : ZHWK.

5. ReallexiconzurDeutschenKunstgeschichte.lv, 1958.S. 1083.P. Post i A. Reit-zenstein, ÔÇ×Eisenatzung".

6. Reallexicon ┼╝ur Deutschen Kunstgeschichte, IV, s. 1084. Zachowa┼é si─Ö przekaz archiwalny, na podstawie kt├│rego mo┼╝na stwierdzi─ç wsp├│┼éprac─Ö obu Burgkmair├│w z p┼éatnerzami pracuj─ůcymi dla cesarzy Maksymiliana I i Karola V.

7. J. Mann, Decoration of Armour, odbitka z Hause Magazine, Nr 54,1962, bez paginacji.

"Trzy okazy trawionej broni myiwskiej" Grabowska - Studia i Materiay do dawnego stroju i uzbrojenia 1969

 

 

 

 

Back to main page