Links

  Literature   Gallery   Technicalia   History   Forum             Home Page

Budowa
Kuszy
  Machiny
Miotajace
  Cranequin   Goat's
foot
  Zamek
do XVw
  Antaba   Typy
Kusz
  Dekoracje
Trawione
  Machiny
Antyczne

cytat z: "POLSKA BROŃ - łuk i kusza" Jerzy Werner - Ossolineum 1974

BUDOWA KUSZY


Łuk
Głównymi częściami składowymi kuszy są: łuk, cięciwa, łoże z kolbą, mechanizm spustowy. Do kuszy należą jeszcze: mechanizmy do napinania cięciwy, bełty i kołczany. Najważniejszą częścią składową kuszy jest łuk. Od niego zależy siła wyrzutu bełtu lub innego pocisku, siła przebicia, a celność trafienia - od samej kuszy i "dobrego oka kusznika.
Pierwotne łuki do kusz były wyrabiane z giętkiego drewna, najczęściej cisowego. Kusze te nie dochowały się do naszych czasów. Znane są dopiero okazy z XIV i XV w. z łukami rogowymi, zbudowane z różnych materiałów mocnych i giętkich, jak drewno, fiszbin, róg i pasma ścięgniste. Na podstawie badań uszkodzonych łuków można było dopiero zapoznać się z ich dość skomplikowaną budową. Łuk tego typu jest tak wykonany, że po zdjęciu z niego cięciwy odgina się nieco w przeciwnym kierunku (refleksyjnie).
Ryć. 44 Łuki rogowe zależnie od budowy można podzielić według Fritz Rohdego na 3 grupy:
l. Róg zajmuje środek (rdzeń łuku) o przekroju trapezu i przebiega przez całą jego długość. Róg od środka do końca ramion stopniowo się zwęża. Na końcach posiada rowki cięciwne, czyli zaczepy. Rdzeń rogowy obłożony jest z dwóch stron warstwami płytek fiszbinowych razem sklejonych. Całość obwiązana odpowiednio pasmem ścięgnistym. Najgrubsza warstwa ścięgna przebiega po stronie zwróconej do celu. Środkową część łuku tworzy warstwa o grubości ok. 13 mm, przy zakończeniach 2 mm. Po stronie zwróconej do kusznika łuk jest owinięty ścięgnem poprzecznie. Tego rodzaju ułożenie pasma ścięgnistego ma chronić łuk przed rozklejeniem się części składowych podczas oddawania strzału. Płytki fiszbinowe są rowkowane wzdłuż, a następnie ze sobą sklejone pod prasą. Rowki zapobiegają przesuwaniu się płytek przy wyginaniu się łuku. Całość jest oklejona korą brzozową, co chroni łuk przed wilgocią.
2.Budowa łuku jest podobna jak w przykładzie pierwszym. Jednakże łuk tej grupy pozbawiony jest rdzenia rogowego, składa się ze sklejonych pasemek fiszbinowych i rogowych ujętych dwoma listewkami cisowymi. Całość owinięta jest pasmem ścięgnistym.
3.Ten łuk powstał z wąskich pasemek rogu albo fiszbinu sklejonych razem, tworzących jego rdzeń ujęty listewkami z drewna cisowego. Całość obciągano dosyć grubą warstwą ścięgnistą. W środkowej części łuku znajduje się poprzeczny klin z nierównych kawałków rogu lub fiszbinu sklejonych razem. Obok opisanych konstrukcji łuków rogowych ogólnie przyjętych występują jeszcze i inne.
Siła przebicia łuków rogowych o budowie złożonej musiała być duża, świadczą o tym wykopaliska; przebite hełmy, czaszki ludzkie i zbroje.
W XV w. rozpowszechniły się kusze z łukiem stalowym. Dawały one pociskowi większą szybkość początkową. Wadą tych łuków było to, że na dużym mrozie pękały, dlatego też w zimie używano chętniej łuków rogowych. Kusze były noszone często w pokrowcach ochronnych założonych na łuk i cięciwę, aby cięciwę oraz części metalowe uchronić przed wilgocią i kurzem.

A) a- pasmo ścięgniste; b — rdzeń rogowy; 
c —fiszbinowe płytki; d — kora brzozowa.

B) a — pasemka rogowe
i fiszbinowe; b — listewki cisowe;
c —powloką ściegnista;
 
C) a —pasmo
sciągniste; b—listewki cisowe;
c—pasemka rogowe; d.—kora
brzozowa


Łoże z kolbą
Łoże i kolba kuszy były najczęściej wykonywane z jabłoni, gruszy, orzecha lub innego twardszego drzewa. Łuk do łoża przytwierdzano za pomocą sznura wyrabianego specjalnie do kuszy z odpowiednio luźno skręcanych nitek konopnych natartych woskiem. Tym samym sznurem umocowywano również strzemię do łoża. Do podobnych celów sznur zastępowano rzemieniem. Staranne przymocowanie łuku do łoża było rzeczą ważną, gdyż to wpływało dodatnio na precyzyjne oddawanie strzału. Pod koniec XV w. łuk stalowy umocowywano często za pomocą dwóch sztab żelaznych przybitych do łoża z boku i nieco wysuniętych do przodu. W wystających ich częściach znajdo-wały się otwory, przez które przesuwano łuk, a następnie klinowano go, aby nie zmieniał swego położenia. Kusze myśliwskie najczęściej posiadały w swoim łożu otwory na łuki.

Cięciwa
Wiadomości na temat wyrobu cięciw do kusz zawdzięczamy specjaliście, inspektorowi galerii dawnej broni w r. 1740 w Dreźnie, J. G. Haenischowi, ostatniemu potomkowi rodziny od wieków zajmującej się produkcją kusz i cięciw dla dworu drezdeńskiego, który organizował coroczne zawody strzeleckie na tzw. drezdeńskim "Ybgelwiese" ,które drogą tradycji przetrwały aż do roku 1918. Do wyrobu cięciwy potrzeba było 150 m cienkich nici konopnych bez drobnych węzełków. Nici skręcano na dwóch stojakach z kołkami. Rozstawienie tych stojaków uzależniano od długości cięciwy. Następnie cięciwę zakładano na specjalne urządzenie, tzw. ławę, na której rozciągano ją, aby siła napięcia nitek była rozłożona na wszystkie jednakowo. Na końcach cięciwy robiono za pomocą pętli tzw. uszy do zakładania na zaczepy łuku. Tak przygotowaną cięciwę powlekano mieszaniną kleju i talku. Cięciwa otrzymywała jednolitą grubość. Naciągano j ą ponownie i za pomocą narządka przyokrąglano. W miejscu zakładania cięciwy na orzech oraz jej uszy, celem zabezpieczenia przed wytarciem gęsto okręcano nicią.
Zakładanie cięciwy na łuk odbywało się również na podobnych ławach. Kuszę umocowywano na wspomnianym urządzeniu spodem do góry, następnie łuk napinano cięciwą pomocniczą przy użyciu śruby, obracanej gwiaździstym kołem. Potem na dodatkowe zaczepy łuku zakładano nową cięciwę, a pomocniczą zdejmowano. Niektóre łuki kusz posiadały po dwa zaczepy, na cięciwę pomocniczą i na cięciwę oryginalną. Ławę taką możemy zobaczyć na miniaturze w Kodeksie Baltazra Bohema. Niewątpliwie istniały także jakieś inne sposoby wyrabiania cięciw od kusz. Z dość skomplikowanego sposobu ich zakładania wynika, że kusznik był w dużym kłopocie, jeśli mu podczas walki lub na polowaniu zerwała się cięciwa, bowiem ręczne wymienianie jej na nową przy twardych łukach było niemożliwe.

Schemat zakładania cięciwy na luk kuszy
przy użyciu cięciwy
pomocniczej na specjalnej lawie

Ława do zakladania
nowej cięciwy na kusze



Mechanizm spustowy
Przyrządy spustowe kusz są dosyć rozmaite, od najprostszych do bar-dziej skomplikowanych. Najwcześniejsze i najprymitywniejsze kusze znane na północy i rozpowszechnione w zachodniej Europie, a także na Rusi do XII w., wykonane były całkowicie z drewna z łukiem cisowym, później i rogowym. Cięciwa, zaczepiona o karb wycięty w łożu, spadała, gdy wypychał ją cylindryczny czop wychodzący do góry przez otwór czopowy pod wpływem docisku do kolby prostej dźwigni drewnianej. Ten rodzaj kuszy z czopowym zamkiem zanikł i pojawiła się kusza o nowej konstrukcji z najbardziej rozpowszechnionym przyrządem spustowym, tj. orzechem. Orzech wykonany z kości lub rogu posiadał dwa karby z dwóch przeciwnych stron. Umieszczano go w otworze łoża w miejscu osiąganym przez cięciwę przy największym napięciu łuku. W najdawniejszych kuszach orzech poruszał się swobodnie i nie był umocowany na osi. Od połowy XV w. przewlekano przez otwór w orzechu sznur, przepuszczano go przez otworki w łożu i pod nim zawiązywano. Czasem orzech obracał się na metalowej ośce. Cięciwa napięta bywała zaczepiona o górny karb orzecha wystającego nieco ponad łoże. Koniec dźwigni spustowej umieszczony wewnątrz łoża a wchodzący w drugi karb orzecha unieruchamiał go. Przy naciśnięciu dźwigni orzech pod naciskiem cięciwy obracał się, powodując zwolnienie cięciwy i oddanie strzału.
W XVI w. obok orzecha zastosowano również urządzenie z metalu w formie wygiętego hakowato, spłaszczonego chwytaka zatrzymującego cięciwę napiętą w rowku kolby. Przez nacisk dźwigni lub języczka spustowego chwytak, odchylając się do góry, zwalniał cięciwę. W późniejszych latach zastosowano bezpieczniki zapobiegające nieostrożnemu oddaniu strzału, jak również i przyspieszniki umożliwiające szybkie strzelanie.
Mechanizmy spustowe z biegiem czasu stały się znacznie ulepszone i o budowie bardziej skomplikowanej.

Schemat mechanizmu spustowego

kuszy z przyspieszmkiem, w. XV.

Napięta cięciwa opiera się o orzech; wg Wegeli

Schemat mechanizmu spustowego

chwytakiem (nazwa pochodzi odautora)

do zatrzymania napiętej cięciwy

Przyrząd celowniczy, w. XVII;

wg Wegeli.

a — tarczka; b — blaszka z wziernikiem;

c — wziernik



Mechanizmy do napinania kuszy

Pierwotny i najprostszy sposób napinania kuszy polegał na tym, że kusznik stawał nogami na łuku tuż przy łożu z kolbą, mając kuszę przed sobą ciągnął oburącz cięciwę. Tego rodzaju napinanie mogło się odbywać przy niezbyt twardych łukach istniejących od XI do XIII wieku
.W okresie XIV w., a nawet w I pół. XV w., do napinania kuszy używano często haków, które kusznik przymocowywał do pasa. Kusznik pochylony zaczepiał hak o cięciwę, a następnie wyprostowując się napinał łuk. Przy tym kusznik wkładał prawą stopę do strzemienia kuszy, przyciskając ją pionowo do ziemi. W podobny sposób napinano kuszę siedząc na koniu.
Z czasem zaczęto produkować kusze mocniejsze z łukami twardszymi. Napinanie cięciw hakiem było coraz bardziej utrudnione. W związku z tym w końcu XIV w. zaczęto stosować specjalne urządzenia - mechanizmy występujące pod różnymi nazwami, jak: lewary, hewary, windy i dźwignie. Do połowy XVI w. do napinania cięciwy używano często dźwigni z hakami. Mechanizm ten nazywano kozią nogą i przypisywano mu pochodzenie francuskie. Kusze napinane tym mechanizmem miały czopy umieszczone po obu stronach łoża blisko orzecha. Na nich przy napinaniu cięciwy opierało się kozią nogę. Od XVII w. były w użyciu podobne dźwignie ręczne. Przy na-ciąganiu cięciwy nakładano je na strzemię kuszy, opierając o cięciwę.
Napinanie kuszy
przy użyciu
„koziej nogi"
 
Obok innych rozpowszechnił się w Europie mechanizm blokowo korbowy, tzw. winda angielska. Nazwa pochodzi od kraju, w którym zaczęto jej używać. Działanie tego mechanizmu polega na tym, że blok o dwóch lub czterech kołach z rowkami na jego obwodzie dawał dwu- lub trzykrotne zwiększenie siły. Z jednej strony winda posiadała podwójny hak chwytający cięciwę, a z drugiej - na kolbie kuszy miała wałek i dwie korby. Kusznik, opierając kuszę pionowo o ziemię łukiem ku dołowi, kręcił korbę, a zawieszone linki sznurowe na blokach pociągały hak z cięciwą. Były też w użyciu windy bez bloków. Linki nawijały się na wałku, pociągając cięciwę za pomocą haków. Do końca XVII w. stosowano też tak zwane lewary kołowe (dźwignie) pochodzenia niemieckiego. Działanie ich polegało na tym, że koło zębate obracane korbą przesuwało również zębatą sztabę, na końcu której znajdował się hak zaczepiony o cięciwę. Lewar kołowy umocowywano do kuszy za pomocą pętli ze sznurów zaczepionej o wystające czopy po bokach łoża kuszy, oddalone o ok. 15 cm od orzecha. Lewar był rozpowszechniony w Niemczech, a potem przy-jął się w całej Europie. Cięciwę napinano w pozycji klęczącej, co w praktyce zmniejszało nieprzyjacielowi cel.
Kusza z założoną
windą angielską
do napinania cięciwy


Od XVI w. były w użyciu również kusze prawie całkowicie metalowe z dźwignią połączoną z łożem na stałe. Były one przeznaczone do strzelania nie bełtami, ale kulami kamiennymi lub ołowianymi. Część kuszy od łuku do kolby wykonywano z żelaza w formie prostej lub wygiętej. Cięciwy tych kusz posiadały rodzaj koszyczka na umieszczenie pocisku.
Z początkiem XV w. pojawiły się kusze o rzadko spotykanych konstrukcjach z mechanizmem napinającym cięciwę połączonym z kuszą za pomocą klucza, korbki lub motylkowego urządzenia.
Ghunrad Kyeser żyjący we Francji w drugiej połowie XIV wieku w swoim rękopisie ilustrowanym z zakresu urządzeń budownictwa wojskowego podaje konstrukcje ze stożkowym bębnem, na który nawija się lina umożliwiająca napinanie łuku kuszy z jednakowym nakładem siły, pomimo że opór przy napinaniu wzrasta. Ten ostatni element maszynowy znajduje później zastosowanie jako ślimak w zegarkach (F. Feldhaus).

  Kusza
z lewarem niemieckim
do napinania cięciwy

Do napinania cięciwy używano wielu innych pomysłowych mechanizmów, które nie były jednak widocznie praktyczne, gdyż nie rozpowszechniły się.


Bełty

Bełty składały się z drzewca (promienia), grotu i opierzenia. Te ostatnie dość często zastępowały skrawki pergaminu, cieniutkie deszczułki albo też rezygnowano z nich w ogóle. Długość bełtów zależała od naciągu łuku kuszy, tj. od orzecha do środka łuku. Promień bełtów miał odpowiedni profil, wagę i środek ciężkości, aby wystrzelony z kuszy mógł utrzymać się w locie bez tzw. koziołkowania. Różne kształty grotów bełtów zależały od przeznaczenia, na przykład od rodzaju zwierzyny, na którą polowano. W Kodeksie Baltazara Bohema na miniaturze wyobrażającej grotarzy i siodlarzy możemy zobaczyć na tarczy herbowej woreczek skórzany, z którego wystają różnego rodzaju groty bełtów.
Belt i różne rodzaje grotów do kusz  



Torby na bełty

Woreczki, futerały, torby, kołczanya właściwie nie ma sprecyzowanej nazwy-były wyrabiane z płótna, drewna obciągniętego skórą lub ze skóry i mogły pomieścić ok. 20 bełtów. Klapa do zapinania chroniła bełty przed deszczem i wypadaniem. Kołczanów używano różnego kształtu i wielkości, od bardzo skromnych do efektownych ozdobnych. Noszono je na pasku zawieszonym przez ramię lub przypinano do pasa.
  Torby (futerały, worki, kołczany) do przechowywania beltów




 

 

 

 

Back to main page